Jabłoniec (Gablenz)

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z roku 1221, a pierwszym odnotowanym właścicielem wsi jest w roku 1348 Dersekin von Weissensee. Kolejnymi właścicielami są w 1356r. Christian von Witzleben oraz Heinrich i Friedrich von Kottwitz. Od 1482 wieś zostaje podzielona na część brandenburską i część saksońską. Stan taki trwa do roku 1815. Część brandenburska obejmowała 18 gospodarstw i należała do Panów z Lubska, a część saksońska tworzyła dobra szlacheckie. Do 01.04.1894 w Gablenz (Jabłonicach) istnieją dwa oddzielne sądy z własnymi ławnikami.
Po roku 1894 w celu uporządkowania numeracji domów w Gablenz przeprowadzono ponowne połączenie obu części miejscowości i numerację domów od 1 do 73.
Dwór pozostał poza tą numeracją, posiadał własny obszar dworski.

Najstarsze zapisy nazwy wsi w dokumentach:

Gabelentz 16.10.1348
Gabelenzck 17.10.1527
Geblentz 21.10.1593

Nazwa wsi rycerskiej Gablenz w różnej formie pisanej pojawia się m.in. w dokumencie z 29.07.1357 roku, dotyczącym nadania dla Dietricha von Weißensee wsi Matzdorf, Beuditz i „Gebelentz” (Gablenz), oraz w księdze lennej z 17.01.1527  zapisana jako Gabelenzck. W dokumentach z 17.10.1527 nadających połowę wsi Gablenz braciom von Wiedebach zapisana jest jako Gabelenczk.  Gablenz zawsze była wsią rycerską i nie należała do Panów Żarskich. Mieszkańcy wsi Gablenz w tym okresie głównie wykonywali prace związane z bartnictwem  i plecionkarstwem, a na święto Michała (29 września) płacili podatek/daninę w miodzie oraz dwa korce żyta i ćwierć łasztu - ok. 1/2 tony zboża. 
Podczas wojny trzydziestoletniej 1618–1648, a był to największy konflikt zbrojny XVII wieku, i późniejszych konfliktów wieś poniosła ciężkie straty. Wieś była niemal całkowicie spustoszona, panowała zaraza i  głód.  Wojna doprowadziła do wyludnienia całej okolicy. Po wojnie część dawnych mieszkańców powróciła
W roku 1637 dobra szlacheckie Gablenz posiada już Joachim von Wiedebach, który ma też Świbinki (Schniebinchen) i Nową Rolę (Niewerle). Zmarł w 1644 roku, a wieś przeszła na syna Nikolausa. Nikolaus von Wiedebach był dwukrotnie żonaty. Z drugiego małżeństwa miał dwóch synów: Nikolausa Friedricha i Rudolfa. W 19.01.1660 Rudolf von Bünau został Starostą na Dolnych Łużycach, i odkupił od braci von Wiedebach dobra ziemskie m.in. wieś Gablenz. Po śmierci Rudolfa von Bünau, połowę wsi odziedziczył syn Heinrich, który odsprzedał następnie w 1708 roku za 2000 talarów dla Balthazara Erdmanna von Kottwitz Pana na Lubsku i Budziechowie. On posiadał już drugą część wsi - część pruską Gablenz. Gablenz odziedziczyła następnie w 1714 roku jego żona Marianna Eleonora von Beeß.
W roku 1721 wieś ponownie jest podzielona, jedną część kupił pastor M.Johann Christian Krüger z Budziechwa, od którego w 1729 za kwotę 4000 talarów kupił Johann Christoph von Haase. Majątek Gablenz wielokrotnie zmienia swoich właścicieli.
Johann Christoph von Haase zawarł umowę sprzedaży w 1731 na kwotę 4200 talarów dla Kurt Gottlob von Braun. Jednak doszło do unieważnienia umowy. Johann Christoph von Haase sprzedawał Gablenz dopiero w 1736 dla jasieńskiego mieszczanina Andreasa Hänisch za kwotę 4500 talarów.
Andreas Hänisch sprzedawał wieś w 1777 dla swojej krewnej Christiane Sofia Henriette Hänisch z domu Wolf. Gablenz (Jabłonice) zostały wydzierżawione dla Johanna Christiana Köpsteina , a następnie za kwotę 8650 talarów sprzedane dla Johanna Friedricha Franza von Ploetz.

Na polecenie elektora Saksonii Fryderyka Augusta III, mieszkańcy Łużyc byli zobowiązani do sadzenia morw na polach publicznych i przy drogach publicznych. Celem tej decyzji było wspieranie hodowli jedwabników i rozwój przemysłu jedwabniczego w regionie. We wsi Gablenz jak i w innych okolicznych miejscowościach niektóre pola (Maulbeerplantage) były miejscem sadzenia morw w celu rozwijania hodowli jedwabników.

Zachowała się informacja o zbiorach z 1755, na polach wiejskich uprawiano żyto, pszenicę, jęczmień, owies, groch i  grykę.
Uprawiano też chmiel i len. Nie uprawiano ziemniaków, aż do połowy XVIII wieku.

Kolejno wieś zostaje sprzedana w 1791 (saksońską część) za 11500 talarów dla Johanna Gottfrieda Schulze - mieszczanina z Gassen (Jasienia). A on w 1793 roku za kwotę 16000 talarów odsprzedał dla porucznika dragonów Friedricha Ludwiga von Sydow.
W 1796 roku za kwotę 17600 talarów doszło do sprzedaży Gablenz dla Christiana Friedricha Schür, umowa ta została jednak podważona. Dochodziło do zawarcia innych umów. Ostatecznie w 1805 roku za kwotę 27000 talarów wieś kupił porucznik Carl Friedrich von Schmieden.
Po roku, w 1806 za 30000 talarów odsprzedał wieś dla saksońskiego majora Adolfa Friedricha von Klösterlein. Też von Klösterlein nie zatrzymywał Gablenz na długo i w 1809 roku sprzedał je za 30000 talarów dla Matthäus Richter.
Do końca XVIII wieku domy wiejskie były budowane z drewna, kryte strzechą, najczęściej w konstrukcji przysłupowej. Stodoły budowano w stylu ryglowym, mur pruski.

Według dokumentów z 1809 roku w Gablenz uprawiano: żyto, owies, len, groch, ziemniaki, buraki pastewne, koniczynę oraz grykę. Nie uprawiano jęczmienia ani innych zbóż.

W 1813 roku Gablenz (Jabłonice) za kwotę 17000 talarów kupił Karl Christian Garbe. Potem w 1821 za 10500 talarów nabył August Traugott Gürtler, a w 1825 za jedyne 8050 talarów Martin Blasche. W 1832 wieś posiada Johann Gottfried Jacob ze Starej Wody. Jego syn przejął dobra, i w 1863 sprzedał je dla Leutnant Weber z Gassen (Jasienia). W 1885 wieś należy do Burmistrza Jasienia Maxa Webera.
Ostatnimi notowanymi właścicielami Gablenz byli:
w 1900 Samuel Papilsky,
w 1910 Reinhold Weiß, 
w 1914/20 Rudolf Habelmann.

Polacy, osiedlili się w Gablenz (Jabłońcu) w 1945 roku. 
Po wspaniałości dawnych dóbr szlacheckich pozostał jedynie folwark z przepięknym pałacem przed którym znajdował się piękny staw. Pałac jednak został rozgrabiony i rozebrany, dziś po jego dawnej świetności pozostał jedynie plac i kilka zabudowań. We wsi znajdowała się też gorzelnia i duża sala z gospodą, po której do dnia dzisiejszego nie ma śladu. Na cmentarzu znajdują się pozostałości niemieckich grobów, w tym jeden dobrze zachowany. Obok cmentarza była szkoła, obecnie w tym budynku mieści się świetlica wiejska.

Przy murze cmentarnym znajdowało się miejsce pochówku dla osób, które odebrały sobie życie. Zgodnie z dawnym zwyczajem, ich trumny musiały być przenoszone nad murem cmentarnym, ponieważ brama kościelna pozostawała dla nich zamknięta.

 

Właściciele Gablenz (Jabłońca) - część dolnołużycka

• Dersekin (Dietrich) von Weissensee (wzmiankowany 1348)
• Nabycie: Nadanie od margrabiego Ludwika rzymskiego.
• Christian von Witzleben oraz Heinrich i Friedrich von Kottwitz (wzmiankowani 1356)
• Nabycie: Posiadanie lenne.
• Joachim von Wiedebach (wzmiankowany 1637)
• Małżonka: Maria Barbara von Mühlen.
• Nabycie: Dziedziczenie po ojcu Joachimie ze Świbinek.
• Nikolaus von Wiedebach (zm. przed 1660)
• Małżonki: 1. Barbara Magd. von Unruh, 2. Anna Magd. von Hocke.
• Nabycie: Spadek po ojcu.
• Rudolf von Bünau (starszy) (zm. grudzień 1686)
• Funkcja: Starosta krajowy Dolnych Łużyc, podpułkownik.
• Nabycie: Kupno od Nicolasa Friedricha von Wiedebacha (1660).
• Rudolf (senior) i Heinrich von Bünau (wzmiankowani 1689-1693)
• Nabycie: Wspólny spadek po ojcu.
• Baltzer Erdmann von Kottwitz (wzmiankowany 1708)
• Małżonka: Marianne Eleonore von Beeß.
• Nabycie: Kupno od braci von Bünau za 2000 talarów (za pieniądze żony).
• Zbycie: Sprzedaż w 1721 r. pastorowi Krügerowi (po śmierci córki i zięcia Bredowa).
• Johann Christian Krüger (wzmiankowany 1721)
• Funkcja: Pastor z Budziechowa (Baudach).
• Nabycie: Kupno od von Kottwitza za 3400 talarów.
• Zbycie: Sprzedaż w 1729 r. za 4000 talarów.
• Johann Christoph von Haase (zm. 14.08.1771, wiek: 81 lat)
• Małżonka: Helene Sofie von d. Heyde.
• Nabycie: Kupno od pastora Krügera.
• Zbycie: Sprzedaż w 1736 r. po nieudanym procesie z porucznikiem von Braunem.
• Andreas Hänisch (wzmiankowany 1736-1765)
• Funkcja: Były sołtys lenny z Lipinek Łużyckich (Linderode).
• Nabycie: Kupno od von Haasego za 4500 talarów.
• Zbycie: Przekazanie majątku wnukowej synowej (1777).
• Christiane Sofia Henriette Hänisch (ur. 14.01.1753)
• Małżonek: Johann Gottfried Hänisch.
• Nabycie: Kupno od teścia Andreasa.
• Zbycie: Sprzedaż w 1789 r. za 8650 talarów.
• Johann Friedrich Franz von Ploetz (wzmiankowany 1789)
• Nabycie: Kupno od Henriette Hänisch.
• Zbycie: Sprzedaż w 1791 r. za 11 500 talarów.
• Johann Gottfried Schulze (ur. 26.06.1748)
• Nabycie: Kupno od von Ploetza.
• Zbycie: Sprzedaż w 1793 r. za 16 000 talarów.
• Friedrich Ludwig Sydow-Kleeberg (ur. 10.07.1776)
• Informacja: Nieślubny syn porucznika von Sydowa, adoptowany przez Kleeberga.
• Nabycie: Kupno w wieku 17 lat.
• Zbycie: Sprzedaż w 1805 r. za 27 000 talarów.
• Carl Friedrich von Schmieden (wzmiankowany 1805)
• Nabycie: Kupno od Sydowa.
• Zbycie: Zamiana majątku na wieś Nebendorf z mjr. von Klösterleinem (1806).
• Adolf Friedrich von Klösterlein (ur. 1745, zm. 1823)
• Nabycie: Zamiana z von Schmiedenem.
• Zbycie: Sprzedaż w 1809 r. za 30 000 talarów Matthäusowi Richterowi (późniejszy bankrut).
• Christiane Dorothea Köpstein (wzmiankowana 1819)
• Nabycie: Kupno na licytacji przymusowej za zaledwie 8000 talarów (spadek cen po wojnach napoleońskich).
• Zbycie: Sprzedaż w 1821 r. za 10 500 talarów.
• Rodzina Jacob (Johann Gottfried i Johann Gottlieb) (1832-1845)
• Nabycie: Kupno od poprzednich właścicieli mieszczańskich (Gürtlera i Blasche).
• Informacja: W 1845 r. przeprowadzili alodyfikację (uwolnienie majątku od więzów lennych).
• Max Weber (zm. 1896)
• Funkcja: Major i burmistrz Jasienia.
• Nabycie: Kupno ok. 1863 r.
• Ostatni właściciele (XX wiek): Samuel Papilsk

 

 

 

Droga umarłych - Totenweg, zdjęcie z 2025. Widok w kierunku kościoła w Jabłonicach (Gablenz).

Wyjaśnienie dodatkowe:
Pojawiające się informacje w internecie (w publikacjach), że wieś Gablenz była siedzibą szlacheckiego rodu von Gablenz jest bardzo wątpliwe i mało prawdopodobne, a jedyne co łączy to sama nazwa Gablenz. Ponieważ pierwsze znane informacje o rodzie von Gablenz pochodzą z 1432 roku z miejscowości Friedersdorf, a dodatkowo, w publikacji z 1815 miejscowość Gablenz pod Krimmlschau wymieniany jest jako siedziba rodowa rodu von Gablenz.

Dawny pałac.

 

Dawna Gospoda. Browar i zajazd - gospoda należąca do Juliusa Petschke

Pomnik przy szkole.

Szkoła w Gablenz.
Z przekazów mieszkańców wsi Gablenz pierwsza szkoła znajdowała wybudowana w centrum wsi około 1816, pierwsze dokumenty potwierdzające istnienie szkoły pochodzą z 1829 roku. Jako pierwszy nauczyciel w Gablenz wspominany jest nauczyciel Schulze. Początkowo w szkole uczyły się dzieci z Zwippendorf (Świbna).
Pierwotnie istniała kościelna państwowa szkoła, w ramach której kościół sprawował nadzór nad systemem edukacyjnym. W 1872 duchowni zostali lokalnymi inspektorami szkół. W 1881 wybudowano nową szkołę w Gablenz z mieszkaniem dla nauczyciela. Budynek ten zachował się do dnia dzisiejszego przy kościele.
Po reformie oświaty 1850-1910 szkoły wiejskie obejmowały klasy 1-3 i klasy 4-8.  We wsi funkcjonowała szkoła w systemie dwóch klas: „Małej Szkoły” (klasy 1–3) i „Dużej Szkoły” (klasy 4–8). Łącznie do szkoły uczęszczało ok 70 dzieci. Za nieobecność dziecka rodzice płacili karę w wysokości 4 groszy za dzień tj. równowartość 24 jajek.

Pomnik przy drodze i pałacu.

We wsi stały dwa pomniki. Jeden przy przy rozwidleniu dróg (na zdjęciu), poświęcony poległym w I wojnie światowej. Drugi stał przy drodze obok dworu. Poświęcony poległym mieszkańcom wsi w wojnie francusko-pruskiej. Pomnik przy dawnej szkole, budynek zachowany do dziś. Co stało się z tym pomnikiem - nie wiem. Drugi pomnik był zakopany przy drodze we wsi na przeciw dawnego pałacu do sierpnia 2025 r. W sierpniu 2025 r. członkowie Stowarzyszenia Militarno - Historycznego "Szaruga"  oraz pracownicy lokalnych firm z Jasienia, wydobyli przewrócony i wrzucony w krzaki pomnik. Przy okazji zabezpieczono też płytę - pomnik z wsi Mirkowice. Oba zostały przewiezione do Jasienia na teren oczyszczalni celem zabezpieczenia. 

Wydobywanie pomnika 2025 r. Fot. R.S. źródło FB.

 

Zdjęcie jednej z zachowanych chat łużyckich.
źródło:Die Kunstdenkmäler des Kreises Sorau und der Stadt Forst

 

Wkroczenie wojsk radzieckich/rosyjskich w lutym 1945 roku wiązało się z przemocą wobec ludności cywilnej, w samej wsi lub podczas ucieczki, zmarli, ofiary cywilne: Bahr Auguste (zmarła podczas ucieczki), Igel Anna (zmarła w wyniku działań wojennych w Gablenz), Kaschke Pauline (zmarła podczas ucieczki), Lehmann Luise (zmarła w wyniku działań wojennych w Gablenz), Morawe Luise (zastrzelona w Gablenz przez żołnierzy radzieckich), Richter Maria (zastrzelona w Gablenz przez żołnierzy radzieckich), Richter Martha (zmarła podczas ucieczki). Informacje na podstawie Kroniki miejscowości i mieszkańców wsi Gablenz, powiat Żary (Niederlausitz), spisanej przez Ericha Pfitzmanna w grudniu 1982 roku w Lüdenscheid.

W lipcu 2025 przeprowadzono ekshumacje w lesie za wsią Jabłoniec (Gablenz), przy drodze do dawnego młyna (Stroh-Mühle). Od 1945 na drzewie wisiały trzy krzyże. Wedle ustnych informacji miały tam znajdować się 3 pochówki mieszkańców wsi z 1945 roku. W czasie badań odkryto jedynie 2, kobiety, którą zidentyfikowano dzięki tabliczce Minna Höse oraz mężczyzny. Kobieta pochowana była w trumnie, mężczyzna jedynie na drewnianej konstrukcji. Szczątki zmarłych Pracownia Badań Historycznych POMOST, która realizowała ekshumacje przeniosła i pochowała na cmentarzu wojennym w Poznaniu – Miłostowie.

źródło: Pracownia Badań Historycznych POMOST, pomost.net.pl | https://pomost.net.pl/332,jabloniec.html