W 2025 roku obchodziliśmy 365 lecie nadania praw miejskich wsi Gassen. Z tej okazji opublikowałem informacje jakie odnalazłem dotyczące lokacji miasta.


Zachowany dokumet podpisany 24.01.1660 r. w Merseburgu zatytuowany:
Christian I, książę Saksonii-Merseburga i margrabia Dolnych Łużyc, nadaje wiosce Gassen statut miasta.

Data dokumentu: 1660 Januar 24
Miejsce wystawienia: Merseburg
Materiał: Papier
Sygnatura archiwum: 8 Gassen U (1) A
Christian [I.], Herzog von Sachsen-Merseburg und Markgraf der Niederlausitz, verleiht dem Dorf Gassen das Stadtrecht.
Archiwum: BLHA Brandenburgischen Landeshauptarchiv Potsdam / Brandenburskie Główne Archiwum Krajowe w Poczdamie
Transkrypcje / Tłumaczenia / Edycja / Literatura: Druk:: Unsere Heimat. Beilage zum Sorauer Tageblatt, 4. Jahrgang, Nr. 1 vom 1. Januar 1935

Opierając się na praktykach administracyjnych panujących w XVII-wiecznych księstwach Rzeszy Niemieckiej, można przypuszczać, że przygotowywano dwa lub trzy egzemplarze aktu lokacyjnego. Zatem dokument dla Gassen przygotowano zapewne dla:

Egzemplarz dla władz wsi - przechowywany przez lokalną społeczność jako dowód nadania praw i obowiązków.

Egzemplarz dla kancelarii wystawiającej dokument - czyli w tym przypadku dla administracji księstwa Merseburg, służący jako archiwalny zapis transakcji.

Opcjonalny egzemplarz dla zwierzchniej władzy - dla właściciela, biskupstwa lub innej instytucji kościelnej, jeśli była zaangażowana w proces lokacji.

Zapewne jest to kopia urzędowa (drugi egz.) zachowana w dokumentach kancelarii książęcej, pierwszy egz.pewnie otrzymał Rudolf von Bünau.

Dokument zapisany jest w języku staro-niemieckim, w historycznym stylu pisma zwanym Kurrent lub Deutsche Kanzleischrift, to forma gotyckiego pisma odręcznego pochodzącego od łacińskiego pisma, używanego w urzędowych dokumentach niemieckojęzycznych aż do XIX wieku.

Uwagi: 
1) Z aktu lokacyjnego sygn.:"8 Gassen U (1) A"  prawdopodobnie (lub z innych kopii odnalezionych - to wymaga jeszcze uściślenia) dokonano tłumaczenia i publikacji treści w 1935 r.
Odnalazłem też, potwierdzenie, że proces ubiegania się o nadanie praw miejskich dla Gassen rozpoczęto w 1659 r. złożeniem wniosku/prośby o nadanie praw miejskich.

2) Akt lokacyjny jest też w innym zespole archiwalnym jako załącznik do sprawy tj. w zbiorze dokumentów: spór prawny z lat (1772-1773, 1784/85) - synatura archiwalna: 17B 406
Mieszczanie miasta Gassen przeciwko Güntherowi von Bünau, a następnie przeciwko Abrahamowi Gottfriedowi Philippowi von Rabenau, w sprawie nadania cechowego przywileju miejscowym rzeźnikom.  Zawartość akt:  karty 34 i 35 zawierają: Przywilej dla miasta Gassen (1660) - prawdopodobnie kopia lub odpis aktu nadania praw miejskich z 24 stycznia 1660 r. przez księcia Christiana I von Sachsen-Merseburg.

3) zbiór dokumentów 1534-1735 - sygnatura archiwalna: 17C 72,  Opłaty miejskie dla  Spremberg, Gassen, Guben, Lübben, Calau, Sorau und Forst,  zawiera jako dokument m.in.: przywilej miejski Gassen z 1660 r. (s. 37 i następne.).

4) synatura archiwalna:17A 309 „Stadtrecht von Gassen” (1659/1660) zawiera dokument nadania prawa miejskiego miastu Gassen, wydany przez księcia Christiana I na prośbę Rudolfa von Bünau. Rozpoczęcie procesu przyznania praw - datowany jest na 25 listopada 1659 i stanowi pierwszy formalny akt regulujący status Gassen jako miasta  Dokument 17A 309 posiada datację formalną 1659/1660, jednak wieś Gassen zostało oficjalnie uznane za miasto 24 stycznia 1660. W praktyce oficjalna data nadania (czyli 24 stycznia 1660) była tym, co zapisano w akcie, który kończy proces, który rozpoczoł się w 1659 roku.

 

Czyli odnalazłem dokumenty potwierdzające, że są zachowane przynajmniej 4 kopie aktu lokacyjnego lub odpisu dla wsi Gassen w różnych sprawach archiwalnych.  (SKG)

  AktLokacyjny

 źródło: BLHA, Archivsignatur: 8 Gassen U (1) A.

 

Treść aktu nadania praw miejskich dla Gassen z aktu lokacyjnego sygn.:"8 Gassen U (1) A" ,
transkrypcja na j.niemiecki i tłumaczenie na j.polski S.K.Górski 2025 r.

Z Bożej łaski My, Christian, Książę Saksonii, Jülich, Kleve i Berg, wyznaczony Administrator Opactwa Merseburg, Landgraf Turyngii, Margrabia Miśni, Górnych i Dolnych Łużyc, Hrabia Marchii i Ravensbergu, Pan na Baruth, Czynimy wiadomym wobec Nas, Naszych dziedziców i potomków, poprzez niniejszy otwarty list (akt).

Ponieważ Nasz wierny i mianowany Cammerrath i Landeshauptman w Dolnych Łużycach, Nasz umiłowany i lojalny Rudolf von Bünau z Gassen, ze czcią i pokorą dał Nam do wiadomości, że w jego posiadłości zainstalowano różne warsztaty rzemieślnicze, i że zamierza w swoim obecnym majątku wiejskim Gassen ze względu na dogodną lokalizację przy przepływającym tam strumieniu (rzece) Lubuss oraz pobliskich młynach wodnych, foluszach i tartakach rozwijać osadę miejską.

Zwrócił się do Nas jako do Księcia i Margrabiego Dolnych Łużyc z prośbą, Byśmy przyznali temu miejscu prawa miejskie oraz inne przywileje, aby mógł on utworzyć cechy i gildie, tak jak ma to miejsce w innych miastach Naszego margrabstwa.

Dlatego Nasz wspomniany Cammerrath i Landeshauptman z pełnym posłuszeństwem wystąpił z prośbą, a My zechcieliśmy nie tylko obdarzyć Jego wieś Gassen, którą dzierży jako lenno od Nas, zwyczajowymi prawami miejskimi, ale również udzielić jej łaskawie prawa do czterech dorocznych jarmarków na handel bydłem i końmi, jak i cotygodniowych targów, wraz z prawem do prowadzenia karczmy i warzenia piwa.

Chcemy tym samym wspierać rozwój i dobrobyt naszych wiernych wasali i poddanych, do czego jesteśmy zawsze chętni. Z raportu, jaki Otrzymaliśmy, wynika również, że przyznanie tych praw nie przyniesie uszczerbku, szkody ani strat innym Naszym miastom i posiadłościom, lecz przeciwnie przysłuży się bardziej Naszemu margrabstwu.

Zważywszy na Jego wierne i pożyteczne służby, które przez długi czas oddawał Naszej elektorackiej i Książęcej kancelarii, oraz które w przyszłości nadal będzie mógł oddawać, jak również z innych uzasadnionych powodów, Przychyliliśmy się łaskawie do Jego pokornej prośby i Postanawiamy, Zarządzamy i Ustanawiamy niniejszym, mocą i siłą Naszego Książęcego prawa:

Że od tej chwili, na zawsze, wieś Gassen w jej obecnych granicach i obszarze, a także w takim zakresie, w jakim będzie ona w przyszłości rozbudowywana, zostaje uznana za pełnoprawne miasto z wszelkimi przynależnymi prawami.

Ma ono być traktowane i uznawane za miasto, z prawem do korzystania ze wszystkich i wszelkich miejskich przywilejów, wolności, praw i uprawnień

podobnie jak i mieszkańcy tego miejsca, którzy obecnie tam przebywają lub w przyszłości mogą zostać tam przyjęci, mają korzystać z prawa miejskiego we wszelkich formach działalności obywatelskiej, jakąkolwiek by ona miała nazwę w prowadzeniu handlu, rzemiosła, kupna, sprzedaży, pieczenia, warzenia piwa, prowadzenia karczm, działalności rzemieślniczej, organizacji cotygodniowych targów oraz wszelkich innych zajęć, z których zazwyczaj utrzymują się obywatele miast.

W szczególności zaś zostaje im przyznane prawo do warzenia słodu i prowadzenia karczmy, wraz z prawem zakazu (ius prohibendi) w obrębie jednej mili od miasta. Jednakże tym, którzy w obrębie tej mili już wcześniej przed nadaniem niniejszego przywileju uzyskali prawo warzenia piwa i prowadzenia karczmy na mocy łaskawych koncesji lub nadania lennego Naszego lub poprzednich margrabiów Dolnych Łużyc, albo też przez zasiedzenie i długoletnią praktykę, nie będzie w żaden sposób odbierane ani ograniczane ich prawo do dalszego korzystania z tych przywilejów.

Obecnym i przyszłym mieszkańcom, którzy już mieszkają w Gassen, kupią tam posiadłość, lub też będą ją posiadać pośrednio albo bezpośrednio - poprzez radę miejską lub z jej upoważnienia ma przysługiwać pełne prawo obywatelskie, wraz z wszelkimi przynależnymi prawami i przywilejami, z jakich korzystają obywatele innych naszych miast. Nikt nie ma być z tego wyłączony.

Zatem łaskawie ich Obdarzamy i Przyznajemy im prawo do zrzeszania się w cechy, czyniąc ich zdolnymi do korzystania z wszystkich wyżej wspomnianych praw. Również Nasz wspomniany Cammerrath i Landeshauptman Rudolf von Bünau, jego dziedzice, potomkowie oraz wszyscy kolejni właściciele wspomnianego miasta Gassen, mają otrzymać prawo i władzę do ustanowienia w mieście władz samorządowych, w tym burmistrza, sędziego, skarbnika i innych urzędników miejskich.

Mają oni prawo tworzyć dobre porządki i regulacje miejskie, zmieniać je, rozszerzać, poprawiać, zgodnie z potrzebami i okolicznościami, oraz podejmować wszelkie działania, do których są uprawnieni inni właściciele miast i społeczności miejskich, zgodnie z przywilejami nadanymi im na mocy listów lennych lub prawem i zwyczajem.

Ponadto, My dla wspomnianego Rudolfa von Bünau, jego potomków i miasta Gassen zatwierdzamy i potwierdzamy prawo do czterech corocznych, otwartych jarmarków na towary, konie, wełnę i bydło, które mają się odbywać w następujących terminach:

Pierwszy jarmark: w poniedziałek po święcie Estomihi (niedziela przed Popielcem),

Drugi jarmark: w poniedziałek po święcie Exaudi (siódma niedziela po Wielkanocy),

Trzeci jarmark: w poniedziałek przed świętem Michała Archanioła (29 września),

Czwarty jarmark: w poniedziałek po pierwszej niedzieli Adwentu,

jak również cotygodniowy targ, odbywający się w każdy poniedziałek.

Te jarmarki i cotygodniowe targi zatwierdzamy i potwierdzamy niniejszym listem, z mocy Naszej książęcej władzy i dobrowolnej decyzji, w taki sposób, że wspomniany Nasz Cammerrath i Landeshauptman, jego spadkobiercy oraz przyszli właściciele dóbr i miasta Gassen, a także jego mieszkańcy i obywatele, mogą odtąd każdego roku urządzać cztery otwarte jarmarki na towary, konie, wełnę i bydło, we wskazanych terminach, utrzymywać i z nich korzystać bez przeszkód ze strony kogokolwiek, poprzez kupno, sprzedaż oraz inne uczciwe zajęcia rolnicze i rzemieślnicze, tak jak to ma miejsce w innych naszych miastach i jest tam od dawna przyjętym zwyczajem.

Każdemu też wolno będzie przywozić do Gassen wszelkie dozwolone towary i dobra kupieckie, zarówno na wspomniane coroczne jarmarki na towary, konie i bydło, jak i na targi cotygodniowe, oferować je na sprzedaż, wystawiać, mieć w sprzedaży i tamże je sprzedawać.

Dlatego nakazujemy wszystkim naszym poddanym, niezależnie od ich godności, stanu, urzędu czy zajęcia, a w szczególności Naszym obecnym i przyszłym urzędnikom ziemskim (Landträgen) w Dolnych Łużycach, stanowczo, aby wspomnianemu naszemu Cammerrath i Landeshauptman, Rudolfowi von Bünau, jego dziedzicom, przyszłym właścicielom oraz mieszkańcom miasta Gassen, pozwalali bez przeszkód korzystać z nadanych im powyżej przywilejów na corocznych jarmarkach na towary, wełnę, konie i bydło, jak i z innych wyżej wspomnianych uprawnień i przywilejów, aż do czasu, gdy My sami (lub Nasi następcy) moglibyśmy postanowić inaczej.

Powinni ich chronić, wspierać i nie zakłócać ich spokoju, ani działać, występować przeciwko nim, ani też dopuszczać, by inni czynili to wbrew nim - pod karą Naszej surowej kary i gniewu, od której nie będzie odwołania.

Jednakże zastrzegamy Sobie, Naszym spadkobiercom i następcom, że powyższe przywileje nie mają w żaden sposób naruszać Naszych praw książęcych, takich jak prawa do ceł, eskort, dochodów publicznych, innych wysokich książęcych regalii, jak również żadnych innych naszych uprawnień, które zachowujemy nienaruszone i bez uszczerbku.

Na dowód tego Wystawiliśmy niniejszy akt, podpisany Własnoręcznie i opatrzony Naszą dużą pieczęcią przywieszoną.

Działo się w Merseburgu, dnia dwudziestego czwartego miesiąca stycznia, roku tysiąc sześćset sześćdziesiątego, po narodzeniu Jezusa Chrystusa, naszego jedynego Zbawiciela i Odkupiciela.

Christian, Książę Saksonii.

 

 

 

Opublikowane (piersze wykonane) tłumaczenie nadania praw miejskich dla Gassen z pisma tzw. Deutsche Kanzleischrift na język niemiecki opublikowanego w Unsere Heimat dodatku do Sorauer Tageblatt Nr. 1 z 1 Stycznia 1935 r., z okazji 275 rocznicy nadania praw miejskich.
Z tego tekstu było wykonane tłumaczenie na j.polski w 1994 r.

 

 

Tłumaczenie nadania praw miejskich dla Gassen na język polski, opublikowane w książce Jasień dzieje miasta, W.Hładkiewicz i Z.Kasprzak, 1994

Z Bożej łaski, My Christian, książę Saksonii, Jülich, Kleve i Berg, Postulowany Administrator Fundacji Merseburg, Landgraf Turyngii, Margrabia Miśni, także Dolnych i Górnych Łużyc, Hrabia Marchii i Ravensberg, Pan Ravenstein dla Nas, Naszych spadkobierców i Potomków obwieszczamy i wyznajemy to Naszym listem otwartym wszystkim, iż najlepszy Nasz Kammer-Rath i Gubernator  w Łużycach Dolnych, drogi i wierny Rudolf von Bünau, porucznik, dał Nam do poznania, iż różni rzemieślnicy przedstawili jemu chęć zamieszkiwania w jego obecnej wsi Gassen ze względu na dogodną okoliczność płynącego obok potoku wodnego Lubszy i leżących nad nią młynów mielących, foluszy i tartaków, o ile ta miejscowość chciałaby przez nas jako Panującego i Margrabiego w Łużycach Dolnych obdarzona być przywilejem miejskim i innymi wolnościami tak, aby mogli swoje cechy i bractwa, tak jak w innych miastach tego Naszego margrabstwa otrzymywać i używać.

Naszego Kammer-Ratha i Gubernatora najposłuszniej przybyłego, nie chcieliśmy w lenno przez Nas trzymaną jego wieś Gassen jedynie zwykłym prawem miejskim najłaskawiej obdarzyć, lecz tę samą ułaskawić, przywilejem wyszynku i warzenia piwa w mili, kiedy My utrzymanie i poddanemu skłonni jesteśmy w każdym czasie wnosić.

Zważywszy doniesienia, że My tym zezwoleniem Naszym i innym miastom i miasteczkom żadnej straty szkody i ubytku nie sprowadzimy, co takowe Naszemu margrabstwu bardziej niż szkodliwe było, przyjrzeliśmy się użytecznym usługom, tak Nam i Naszemu elektorskiemu i książęcemu domowi, jakie Nasz Kammer-Rath oddał i na przyszłość może i oddawać będzie, w takim rozważaniu także dla innych wzruszających przyczyn przychylono się najłaskawiej do jego najuniżeńszych próśb.

Chcemy nakazać i co za tym idzie wprowadzić niniejszym mocą tego listu dla Nas, Naszych spadkobierców i potomków, z pełną świadomością i rozwagą, z mocy władzy panującego, że począwszy od dzisiaj na wieczne czasy wieś Gassen w swoich granicach, w jakich też będzie chciała w przyszłości być budowana
i powiększana, otrzymała zupełne prawo miejskie, żeby przybliżyć sobie wszystkie przywileje miasta, wolności, prawa i słuszności, jako też mieszkańcy tegoż samego, teraz tam się znajdujący i ci co w przyszłości chcieliby być włączeni, takiegoż prawa miejskiego z całym mieszczańskim pożytkiem, jaki może być w zatrudnieniu, handlu, prowadzeniu gospodarczym, kupowaniu, sprzedawaniu, pieczeniu, budowaniu, sprzedaży trunków, rzemiośle, lecz szczególnie przywileje słodu, piwa i wyszynku zabronionego zwyczajnym prawem w mili otrzymują.

Jednakże ci, co leżą w mili i przywilej piwa, słodu i wyszynku przed nadaniem obecnego przywileju poprzez koncesje i pouczenie Nasze lub poprzedniego Margrabiego w Łużycach Dolnych, lub też poprzez przedawnienie i długi użytek na stałe uzyskane i utarte swoimi prawami, powinni bez szkód cieszyć się i używać.

Wszystkim obecnym i przyszłym mieszkańcom, nie czekając, aż w przyszłości wszystko zakupią, lub jeszcze od obecnych właścicieli miasta Gassen bez środków, albo na drogach urzędowych przez Rady miejscowości uzyskają i do obywateli być przyjęci, już teraz z pełnym prawem mieszczańskim razem ze wszystkimi prawami i przywilejami takimi samymi przynależą i którymi posługują się obywatele w innych naszych miastach.

Nie wykluczone zostaje niniejszym ułaskawieniem całe poprzednie prawo Naszego Kammer-Ratha i Gubernatora Rudolfa von Bünaua, jegoż spadkobiercom i potomkom i wszystkim następnym właścicielom powstałego miasta Gassen siłę i moc daliśmy, chcemy rządy miejscowości dobrymi porządkami wspomóc by burmistrza, sędziego, podskarbiego i innych konfirmować, by takie konstytucje mieli, aby rzeczy i okoliczności jeszcze zmieniać, pomnażać, ulepszać i w ogóle robić wszystko co inni panowie właściciele lenni odnośnie tego rodzaju swoich miast i mieszczaństwa, na mocy posiadanych przywilejów, patentów lub na drogach prawnych zwyczajowo mogą i chcą robić.

Nadto zezwoliliśmy i zatwierdziliśmy często wspomnianemu Bünau, jego dziedzicom, potomkom i miastu Gassen teraz i po wszystkie czasy, każdego roku cztery otwarte targi towarów: koni, bydła i wełny czynić. Jako pierwszy targ towarów: wełny, bydła i koni w poniedziałek po Estomihi, następny targ towarów: wełny, bydła i koni w poniedziałek po Eraudi, trzeci targ towarów: wełny, bydła i koni w poniedziałek przed św. Michałem, czwarty targ towarów: wełny, bydła i koni na poniedziałek po pierwszej niedzieli adwentowej, jakoż konfirmowaliśmy także cotygodniowy targ na poniedziałek. Zezwalamy i zatwierdzamy na mocy tego otwartego listu z mocy władzy i poruszenia własnego serca tak, że wymieniony wielokrotnie Kammer-Rath i Gubernator, jego potomkowie i przyszli właściciele majątku, że obywatele i mieszkańcy tamże, znane cztery roczne targi towarów: wełny, rumaków i bydła na określony czas urządzają i posługują się nimi bez przeszkód w kupowaniu, sprzedawaniu i innymi uczciwymi rzemiosłami i zatrudnieniem, jak w innych Naszych miastach przyjęte jest w zwyczaju. Każdy kto chciałby mieć dla dopuszczonych dóbr towarowych i kupieckich do utargowania, bez przeszkód tamże sprzedawać powinien i może.

I rozkazuję następnie wszystkim Naszym podwładnym, z powagą i stanowiska czyjego urzędu lub charakteru jakiego by byli, szczególnie Naszym obecnym i przyszłym wójtom ziemskim w Dolnych Łużycach, by często wspomnianego Kammer-Ratha i Gubernatora Rudolfa von Bünaua, jegoż dziedziców i następnych właścicieli, także mieszkańców miasta Gassen, wskazane cztery roczne targi towarów: wełny, koni i bydła, jak też inne wprowadzone i wyszczególnione przywileje do Nas stosować, chronić, osłaniać, pozostawić w spokoju i nie czynić nic przeciwko samemu takoż innym, aby ciężkiej kary i niełaski uniknąć.

Na dowód podpisaliśmy ten list własną ręką i potwierdziliśmy Naszą przyczepioną dużą pieczęcią.

Stało się w Mersebrugck dwudziestego czwartego dnia, miesiąca stycznia po Jezusa Chrystusa naszego Zbawiciela i Odkupiciela narodzinach, w roku tysiąc sześćset sześćdziesiątym.

Podpisano: Christian Książę Saksonii (pieczęć)