Gassen rodziny von Bünau

Okres von Bünau w Gassen przypada od ok. 1580 do 1776 z przerwą w 1740, to jest czas, w którym Gassen przechodzi pod władanie rodu von Bünau. Bünauowie budują pałac i tworzą z Gassen centrum swoich dóbr. Jednak z czasem ich majątek ulega rozdrobnieniu między wielu spadkobierców.

Rudolf von Bünau studiował w Strassburgu i Paryżu, tam też król Ludwik XI i kardynał Richelie zaproponowali mu służbę - lecz odmówił. Trafił do francuskiej niewoli. Następnie walczył, i nabywał ziemie na Łużycach. Posiadając już dobra ziemskie na Łużycach w 1656 zostaje mianowany starostą Dolnych Łużyc (Landeshauptmann=kapitan ziemiański). Jego nominacja wzbudziła protesty, gdyż pochodził „z zagranicy” i w 1667 roku jego urząd przejął von Minckwitz. Podpułkownik Rudolf von Bünau żeni się z wdową Marianną von Wiedebach mimo sprzeciwu rodziny Wiedebach (Rudolf jak Go określano: był starym kawalerem). Spory z rodziną Wiedebach zakończono ugodą z 29.9.1653, w której Rudolf otrzymał m.in. Gassen (Jasień) z zamkiem (inne dokumenty podają, że Gassen był już w 1648 roku własnością von Bünau) od Hansa Franka von Wiedebach. Bünau miał już prawo do Bronic (Brinsdorf), Matzdorf, Tzscheeren, Budziechowa (Baudach), Nowej Roli (Niewerle) i Świbinek (Schniebinchen).
Pełnił też przez długi czas funkcję saksońskiego posła na berlińskim dworze. Rudolf miał dwóch braci, którzy pełnili wysokie urzędy w powiecie, byli to Henrich i Günter.
Rudolf von Bünau wymieniany jest jako właściciel Gassen w dokumentach z 1658, (Brandenburskie Główne Archiwum Krajowe, sygnatura 8 Luckau U 458 E oraz 8 Luckau U 457 F)  gdzie jest wymieniony jako lennik książęcy tj. Rudolf von Bünau Pan na Brinsdorf i Gassen.

Fragment dokumentu z 1658 z widoczną nazwą Brinsdorf i Gassen oraz wymienionym Rudolfem.

Rudolf doczekał się trzech synów. Dwóch z nich nosiło imię Rudolf, jeden Heinrich. Rudolf młodszy w 1661 studiował w Frankfurcie nad Odrą.
Bünauowie pozwolili na osiedlenie w swoich dobrach uciekających protestantów ze Śląska.
Pomimo, iż w 1652 roku wieś Gassen składa się z niewielu domów, w 1708 notowanych jest 47 mężczyzn w wieku między 12 a 60 rokiem życia, a w 1755 Gassen liczy dopiero 98 mężczyzn, Rudolf von Bünau wyjednał 24.01.1660 roku prawa miejskie dla Gassen u księcia Christiana I, między innymi dzięki temu, że osiadający w jego dobrach protestanci zwiększali jednocześnie liczbę mieszkańców oraz „przynosili” nowe zawody i umiejętności.
Książę Christian I nadał dla Gassen prawo urządzania czterech jarmarków i jednego targu w poniedziałki, jak również prawo ważenia piwa. Rudolf i jego potomkowie mieli zastrzeżone prawo potwierdzania wyboru burmistrza, sędziego, podkomorzego i innych osób pełniących funkcje urzędowe.

W 1660 utworzono szkołę, w 1729 zbudowano pierwszą fontannę a w 1755 miasto Gassen wydało Przywilej Aptekarski - "Zezwolić naszemu aptekarzowi sprzedaż wszelkich korzeni, konfitur, kandyzów i Aqua vitae (…). " - zapewne w podobnym tonie brzmiał ów zapis.
Zachował się dokument wydany w Merseburgu 24 stycznia 1660, potwierdzający nadanie praw miejskich : Christian I , książę Sasko-Merseburski i margrabia Dolnych Łużyc, nadaje wsi Gassen prawa miejskie, a sam dokument (oryginał) zaczyna się od słów  „ Z Bożej łaski, My, Chrystian, książę Saksonii, Jülich, Cleve i Bergu, arcymarszałek i elektor Świętego Cesarstwa Rzymskiego, landgraf Turyngii, margrabia Miśni, a także Górnych i Dolnych Łużyc, itd. itd., ”  (kopia dokumentu pozyskana z Archiwum w zbiorach autora SKG).

Dokument w oryginale jest zapisany w języku staro-niemieckim, w historycznym stylu pisma zwanym Kurrent lub Deutsche Kanzleischrift, to forma gotyckiego pisma odręcznego pochodzącego od łacińskiego pisma, używanego w urzędowych dokumentach niemieckojęzycznych aż do XIX wieku. Pełne tłumaczenie na j.polski zawarte w książce "Jasień dzieje miasta W.Hładkiewicz i Z.Kasprzak" pochodzi zapewne z jedynego tłumaczenia z Deutsche Kanzleischrift na  j. niemiecki opublikowanego w Unsere Heimat dodatku do Sorauer Tageblatt Nr. 1 z 1 Stycznia 1935 r.

  

(zapis wieś Gassen w aktach z 1660 r.)

W liście z 3.02.1658 Rudolf von Bünau wymienia jeszcze jako swoją siedzibę Gassen jako wieś, natomiast w 1660 już miasteczko i wieś. Dobra szlacheckie teraz zostały oddzielone od miasta.
Syn Rudolfa - Rudolf zwany starszym (zwany też Landeshauptmanns) urodzony w Gassen, ożenił się z Anną Heleną von Seidlitz i odziedziczył po ojcu Gassen i Baudach (Jasień i Budziechów). Oboje zostali pochowani w jasieńskim kościele. Jego brat Heinrich otrzymał pozostałe dobra z wyjątkiem połowy Jabłońca (Gablenz).
Rudolf zwany starszym umiera 22.02.1715. Jego spadkobiercami zostają trzej synowie: Heinrich, Günter, Rudolf (najstarszy czwarty syn Rudolf zmarł przed ojcem w 1714), oraz dwie córki: Hedwig (Helene) Marianne i Ursula Marianne.
Bracia 13.2.1715 zawarli ugodę, według której Jasień (Gassen) i Zieleniec (Grünhölzel) otrzymał Günter jako najstarszy syn, podczas gdy młodszy Rudolf dostał połowę Budziechowa (Baudach). On też dostał później od brata Lisią Górę (Liesegar).
Günter ożenił się z Charlottą Eleonora Sofie von Stössel i doczekał się pięcioro dzieci. Trzech synów: Günthera, Rudolfa, Heinricha, i dwie córki Anna Sofie Charlotte oraz Christiane Marianne. Miasto Gassen miało w tym czasie zabudowania drewniane, które doszczętnie spłonęły w roku 1731. Wtedy miasto zostało gruntownie przebudowane.
Günter zmarł w wieku 62 lat w roku 1740, przekazując Gassen (Jasień) i połowę Baudach (Budziechowa) dla Rudolfa, a drugą połowę Baudach (Budziechowa) i Liesegar (Lisią Górę) dla Günthera, który odsprzedał później majątek braciom. Trzeci brat Henrich zmarł mając 23 lata w Berlinie.

Majątek Gassen w wyniku problemów finansowych zostaje sprzedany ponownie dla przedstawicieli dla rodziny von Wiedebach.

Około roku 1740 Friedrich von Wiedebach wykupuje rozproszone części majątkowe od zubożałych Bünauów i jednoczy majątek Gassen w jednym ręku. W kolejnym okresie majątek Gassen prawdopodobnie ponownie był w rękach rodziny von Bünau. W 1769 Marianne von Wiedebach wychodzi za Karla Siegfrieda von Bünau, i w posagu przekazuje mu majątek Gassen, co świadczy, że majątek często zmieniał właścicieli w obrębie rodów von Wiedebach i von  Büna, aż do dnia 27.09. 1776, kiedy to w miejscowości Lübben obyła się licytacja dóbr rodziny von Bünau. Nowym właścicielem został za kwotę 17.800 talarów Rotmistrz Abraham Gottfried Philipp von Rabenau.

Rudolf von Bünau z Gassen w 1744 studiował na uniwersytecie w Lipsku by następnie wstąpić do wojska. Bierze udział w wyprawach wojennych do Czech i Saksonii, odchodzi z wojska w randze porucznika. Żoną Rudolfa w 1746 zostaje Johanna Katharina (miała już wcześniej męża), dając mu pięcioro dzieci: Günthera, Rudolfa, Henricha, Rudolfine, Annę.
Rudolf von Bünau rozpoczął w 1746 roku budowę – rozbudowę nowego pałacu – swojej siedziby.
Rudolf umiera w Gassen 04.01.1763 roku pozostawiając po sobie obciążone dobra ziemskie na skutek działań wojennych i innych nieszczęśliwych wypadków. Jego żona z dziećmi  zostają postawieni przed koniecznością ogłoszenia upadłości majątku.
 

Aby nie doszło do przymusowej licytacji majątku i dobra rodzinne nie przeszły w obce ręce, kupił je brat Rudolfa – Günther von Bünau.

Niestety i Günther zostaje zmuszony do odsprzedania nabytych dóbr.
27.08.1768 rozpoczynają się negocjacje z kupującym Carlem Heinrichem von Heineckenem ze Alt Döbern, uzgodniono cenę na 315 000 talarów oraz 1500 talarów przy podpisaniu umowy w dnu 07.11.1768. Okazało się jednak, że Rudolf (bratanek Günteha) był przeciwny. Sprzedaż się przeciągnęła, a w końcu Carl Heinrich odstąpił od umowy zgadzając się na zwrot zadatku w kwocie 534 talarów. Ostatecznie w 1776 roku majątek Gassen wraz z miastem kupił rotmistrz Abraham Gottfried Philipp von Rabenau.

 

W 1660 utworzono szkołę, w 1729 zbudowano pierwszą fontannę a w 1755 miasto Gassen wydało Przywilej Aptekarski - "Zezwolić naszemu aptekarzowi sprzedaż wszelkich korzeni, konfitur, kandyzów i Aqua vitae (…). " - zapewne w podobnym tonie brzmiał ów zapis.

 

Herb z publikacji: Johann Siebmachers Wappenbuch.

Zachowany kartusz herbowy rodziny von Bünau w pałacu w Dłużku, co ciekawe lokalizacja katrusza (oraz i 2 pozostałych) pierwotnie była w innym miejscu, zostały przeniesione i wmurowane w obecne miejsce w fosie zamkowej. Fot.S.Górski 2025.

 

W Gassen zmarli i zostali pochowani krewni z rodziny von Bünau, właściciele Gassen i okolicznych wsi z szlacheckich rodów:
Rudolf von Bünau zm. 28 gru 1686, Gassen,
Marianne von Wiedebach (von Bünau) zm. 5 cze 1669, Gassen,
Rudolf von Bünau zm. 22 lut 1715, Gassen
Heinrich von Bünau zm. 17 lip 1723, Grünhölzel bei Gassen
Marianne Helene von Promnitz (von Bünau) zm. 6 wrz 1728, Gassen
Charlotte Friederike Auguste von Bünau zm. 1728, Gassen,
Ursula Marianne von Bünau (von Loeben) zm. 17 paź 1730 Gassen
Anna Helena von Bünau (von Seidlitz) zm. 21 lut 1732 (w wieku 77) Gassen,
Guenther von Bünau zm. 6 lis 1739, Gassen,
Günter von Bünau zm. 6 sty 1740 (w wieku 61) Gassen,
Heinrich von Bünau zm.27 lip 1746 (w wieku 72) Gassen,
Sophie Charlotte Eleonore von Stössel zm. 19 cze 1745 (w wieku 56) Gassen,
Magdalena Sophie Henriette von Haugwitz (von Rabenau) zm.26 mar 1783, Gassen
??? von Bünau zm. 15 mar 1795, Gassen
Günthera von Bünau zm. 5 gru 1795 (w wieku 75) Gassen

W tym okresie w Gassen nie było jeszcze cmentarza, zatem właścicieli i ich krewnych - przynajmniej cześć z nich - prawdopodobnie pochowano w kościele w Gassen.

 

 

Źródła:
1. Götz Freiherr von Houwald, Die Niederlausitzer Rittergüter und ihre Besitzer, Band II Kreis Sorau, 1981r.
2. H.E.Kubach, Die Kunstdenkmäler des Kreises Sorau und der Stadt Forst
3. Materiały niemieckojęzyczne w posiadaniu autora.
4. Informacje od potomków rodu von Bunau - von Gadow.