- Szczegóły
- Autor: opracował: S.K.Górski
Obecnie Kościół filialny pw. Św. Anny w Jabłońcu (dawniej Gablenz).
Widok przed 1945 r. (źródło: Die Kunstdenkmäler des Kreises Sorau und der Stadt Forst)
Kościół wybudowany na przełomie XIII/XIV wieku w stylu gotyckim, przebudowywany w XV wieku posiada wnętrze barokowe z XVIII w.
Do czasów reformacji mieszkańcy wsi Gablenz, parafia i kościół była katolicka. Odnotowano pierwszego księdza Simon Kuhne. W Gablenz działał również luteranin Michał Reuter, który nosił świecki strój, prowadził działalność kaznodziejską głosząc nauki reformacyjne. Początkowo reforma spotykała się z oporem. W 1527 katolicki ksiądz z Gablenz Simon Kuhne przestał być uważany za katolickiego duchownego bo wstąpił do luteranizmu. W 1591 roku kościół w Gablenz stał się częścią parafii Baudach. Dopiero w 1600 parafia zaczęła działać samodzielnie. Najstarsze księgi kościelne pochodzą z roku 1661.
Wybudowano na dawnej łące z otynkowanego kamienia polnego, częściowo uzupełniony cegłą, otoczony cmentarzem i ogrodzony murem z kamienia polnego i częściowo murem z cegły.
Ceglana wieża kościelna datowana jest na lata 1717/18. Na zwieńczeniu wieży wiatrowskaz z napisem „OGVW 1736” lub jak podaje inne źródło "OGVF 1736". Wieża jest odeskowana. Przypuszczalnie nawa kościoła jest około 100 lat starsza od wieży. Od północy dobudowana jest zakrystia z dwuspadowym dachem. Dobudówka z południowej strony posiada emporę (galerię) z arkadami dla właścicieli wsi, oraz kruchtę, a pod nią kryptę grobową o sklepieniu beczkowym. W krypcie znajdują się trumny z drewna. Arkady od roku 1946 są zamurowane.
W nawie znajdowały się także stare epitafie i tablice pamiątkowe, upamiętniające miejscowych proboszczów i zmarłych mieszkańców.
Wokół okien i drzwi znajdowały się bogate zdobienia, z rzeźbami i malowidłami przedstawiającymi sceny biblijne.
Pod Arkadami znajduje się zabytkowa tablica z siedmioma dziećmi urodzonymi pomiędzy 1698 rokiem a 1706, są to po części pozłacane płaskorzeźby ustawione obok siebie. Tablica poświęcona jest zmarłym dzieciom z małżeństwa Otto George von Wiedebach i Ursula M. von Bredow.
Na płycie znajduje się siedem niemowląt zawiniętych w żółto-czarny całun z napisami : Syn ur. 16 kwietnia 1698, Córka ur. 21 września 1699, Syn ur. 23 września 1700, Syn Krzysztof Hans ur. 24 maja 1701, Córka ur. 15 lipca 1702, Syn ochrzczony Otto George ur. 29 lipca 1704r, Syn ur. 9 września 1706. Dzieci Otto Georga von Wiedebach i jego żony Ursula Magdalena von Briesen umierały zgodnie z tablicą w latach 1698 - 1706. A w tym okresie majątek Gablenz nie należał już do rodziny von Wiedebach.
W kościele znajdowały się na wyposażeniu:
Kielich, srebro złocone, 23,5 cm wysokości, stopa sześcioboczna z trybowanym i grawerowanym ornamentem wstęgowym i wieńcami kwiatowymi, tak samo na ażurowym koszyczku czary. Herby i litery Otto George von Wiedebach i Ursula M. W. (von Bredow) z datą 1712.
Dwa identyczne srebrne kielichy, częściowo złocone, 19,5 cm wysokości, okrągła stopa i inskrypcja na czarze: „MEKV B”, herby na stopie. Przynależna patena o średnicy 12,5 cm, z herbem i literami.
Kielich cynowy, 14 cm wysokości, z okrągłą stopą. Na czarze rytowana dekoracja, XVIII w.
Dzban cynowy z uszkodzoną pokrywą, 16 cm wysokości. Inskrypcja na pokrywie: „George Heinrich Schrefel 1766”.
Okrągła misa chrzcielna z cyny, 46 cm średnicy, data 1761.
Dwa świeczniki cynowe, 59 cm wysokości, z trójdzielną stopą i kanelowanym trzonem. Inskrypcja: „MEVKGBV 1750”.
Dwa skrzydła późnogotyckiego ołtarza szafowego, 121:50 cm. Zewnętrzne strony były malowane, wewnątrz stały figury o wysokości ok. 50 cm.
Z historii wsi Gablenz wiemy, że właścicielami wsi byli kolejno:
1637 - 1644 dobra szlacheckie Gablenz posiada Joachim von Wiedebach
1644 - 1660 wieś przeszła na syna Nikolausa von Wiedebach.
1660 - 1708 Rudolf von Bünau (który odkupił od braci von Wiedebach Gablenz) i jego syn Heinrich
1708 - 1714 Balthazar Erdmanna von Kottwitz Pana na Lubsku i Budziechowie.
1714 - 1721 Marianna Eleonora von Beeß.
1721 - 1729 kupił pastor M.Johann Christian Krüger z Budziechwa,
1729 - Johann Christoph von Haase.
Zatem z jakiego powodu została zamontowana tablica von Wiedebachów w kościele w Gablenz, prawdopodobnie z faktu, że w Świbnie nie było kościoła, a ludność uczęszczała do świątyni w Gablenz.
Pierwotny ołtarz z barokowym przedstawieniem Ostatniej Wieczerzy między imitowanymi drewnianymi kolumnami. Po bokach na konsolach znajdowały się rzeźby Mojżesza i Jana Ewangelisty. Na zwieńczeniu globus ziemski z głowami aniołów, zwieńczony Świętą Trójcą. Na cokole ozdoby z ornamentów roślinnych i akantu. Prawdopodobnie wykonane wraz z amboną w 1742 roku. Znajdowała się przy ołtarzu również chrzcielnica w formie okrągłej misy z brązu z wyższym i odciętym rantem oraz okrągłą kamienną podstawą z cegły. Obok stał drewniany anioł o wysokości 180cm z ok 18-w.
Zachowana ambona zbudowana na masywnym murowanym cokole, z drewnianą balustradą zdobioną liśćmi. Na polach balustrady i drewnianych schodów namalowani są czterej ewangelie. Data 1742 widnieje na drzwiczkach ambony. Na ścianie za amboną i na pokrywie baldachimu znajdowąły się kartusze z ornamentami roślinnymi i akantem. Zwieńczeniem był Chrystus Zmartwychwstały.
Kościół wewnątrz jest otynkowany, sufit wykonany z desek, podłoga ceglana. 
W kościele znajdowały się organy, których wiek powstania jest nieznany. Zostały zastąpione po roku 1945 fisharmonią. W kościele znajdował się drewniany ołtarz z obrazem przedstawiającą scenę „ostatniej wieczerzy” Leonarda da Vinci, który został zastąpiony w 1945 obrazem maryjnym.
Po bokach ołtarza na wspornikach ozdobionych ornamentem roślinnym (akant) umieszczono dwie półnaturalnej wielkości rzeźby Mojżesza i Jana Ewangelisty. Na szczycie ołtarza znajdowała się kula ziemska nad głowami aniołów w chmurach ukoronowana przez Trójcę Świętą. Resztki figur aniołów znalazłem na poddaszu kościoła (pozostawiłem, gdzie znalazłem).
Zabytkowa ambona pochodzi z 1742 roku. Na bokach ambony namalowani są czterej ewangeliści oraz data - rok 1742.
W kościele znajduje się zabytkowa tablica na kamiennym filarze z datą 1737, upamiętniającą zakończenie prac przy wznoszeniu wieży.
W wieży kościoła znajdowały się trzy dzwony – duży, średni i mały. Dzwony pochodziły z roku 1737. Duży dzwon miał średnicę 98 cm. Około roku 1832 wieża kościelna została uszkodzona i groziła zawaleniem. Uszkodzony został też środkowy dzwon. Najsmutniejszy los dla dzwonów kościelnych przyszedł podczas wojny w roku 1917. Duże braki surowców takich jak miedź, mosiądz czy srebro, powodowało przetapianie dzwonów kościelnych, dachów miedzianych, piorunochronów i innych elementów metalowych na potrzeby przemysłu zbrojeniowego. Z wieży kościoła w październiku 1917 roku zostały zdjęte i przetopione dwa dzwony, środkowy i mały. Został tylko jeden dzwon, największy.
 |
 |
|
Dzwon odlany przez firmę lub firmy Ulrich &Weule.
|
Na dzwonie widnieje napis: ULRICH & WEULE APOLDA BOCKENEM. 1922 |
W roku 1919 duży dzwon pękł, powstała głęboka rysa. Dzwon wisiał nieużywany do roku 1921. W tym to roku na polecenie konserwatora zabytków dzwon został przekazany na złom. Dzwon ten o średnica 98 cm. Inskrypcja: „... Friedrich Siegismund von Bredow ... kazał te trzy dzwony ... ze starego kruszcu Roku MDCCXXXVII (1737) ... staraniem ... Otto George v. Wiedebach ... w tę formę przez Friedricha Koernera w Żarach przelać”. Po przeciwnej stronie: „M. Johannes Christianus Crugerus Pastor w Baudach i Gablenz Senior Diacc. Gubenens” oraz herby.
Pan Alfred Büttner ze Świbnej, w 1922 roku ufundował trzy nowe dzwony dla kościoła w Jabłońcu. Wszystkie trzy dzwony na stronie przedniej miały imię fundatora oraz napisy.
Istnieje też informacja, iż dzwony te nazwano: Wiara, Nadzieja i Miłość.
Po roku 1945 środkowy dzwon (Nadzieja) zdjęto z wieży kościelnej i przeniesiono do kościoła w Jasieniu.
Obok kościoła zachowana dawna plebania, na cmentarzu pochowany jest pierwszy i jedyny ksiądz mieszkający w Jabłońcu od 1945 roku, który przyjechał tu razem z wysiedlonymi Polakami.
Część cmentarza przykościelnego ogrodzona kamiennym murem, widoczne resztki tablic wmurowanych w ceglany mur oddzielający cmentarz kościelny od miejskiego.
Przy kościele dawne wejście do krypty grobowej zamurowane po 1945 roku, obecnie wejście jest z wnętrza kościoła. W krypcie (rok 2013), pomieszczenie ze sklepieniem krzyżowym, zachowały się drewniane trumny 5 osób dorosłych i kilkoro dzieci. Widać, że trumny zostały splądrowane.
W latach 1976/78 w kościele przeprowadzono remont. W 2005 roku przeprowadzono gruntowny remont wieży kościelnej. W 2008 rozpoczęto remont dachu kościoła.
Latach 80-tych XX w. przeprowadzono remont wnętrza świątyni, wymieniono pierwotną ceglaną posadzkę na kamienną. Nie prowadzono wykopów głębokich we wnętrzu świątyni. Wymieniono ławki i przeprowadzono modernizację ołtarza. W czasie prac w ołtarzu odkryto ludzką czaszkę, po konsultacji z księdzem została pochowana na terenie cmentarza. Wymieniono tabernakulum, które obecnie znajduje się w zachrysitii, w ołtarzu zamontowano nowe tabernakulum. W czasie nowych pochówków na cmentarzu znajdowane były kości które nie zostały ekshumowane w latach 60-ty. Co wskazuje, że zamiast ekshumacji likwidowane były jedynie niemieckie nagrobki. Podobna sytuacja miała miejsce i na innych okolicznych cmentarzach. Za kościołem znajduje się murowany zasypany grobowiec, jeden z wielu jakie istniały przy kościele.
(informacja ustna od mieszkańców wsi).
Krzyż ze starego metalowego (krata) ołtarza z kościoła z Jasienia przekazany został do kościoła do Jabłonic.
Zabytki zachowane przy i w Kościele.
1. Barokowe drzwi drewniane jednoskrzydłowe z początku 18 wieku zamontowane w przejściu z zakrystii do kościoła
2. Dzwon z 1922 roku odlany przez niemiecką firmę Ulrich & Weule z Apolda w Turyngii. Dzwon ma wysokość 95 cm i średnicy 120cm. Na dzwonie informacje o jego fundatorze Alfred Büttner.
3. Tablica z napisem ANNO./1.7.3.7. o wymiarach 36 x 55,5cm, datą upamiętniającą zakończenie budowy wieży.
4. Zabytkowa tablica powstała po 1706, z siedmioma dziećmi urodzonymi pomiędzy 1698 rokiem a 1706.
5. Kamienna chrzcielnica
6. Zabytkowa ambona z 1742.
7. Fisharmonia
8. Cmentarz z pozostałościami nagrobków, otoczony częściowo zachowanym kamiennym murem.
9. Krypta grobowa, z drewnianymi trumnami i fragmentami drewnianych tablic.
Pierwotnie zapewne przeznaczona była na pochówki członków rodzin właścicieli Gablenz, później umieszczono tam trumny poległych w wojnie francusko-pruskiej. Po roku 1945 została zdewastowana. Obecnie krypta jest uporządkowana (w marcu 2017). Pozostałości pochówków zabezpieczone, tak by godnie spoczywały.
W oparciu o "Die Kunstdenkmäler der Provinz Brandenburg" oraz "Gothaisches Genealogisches Taschenbuch", można założyć, że w krypcie grobowej pochowani zostali:
Joachim von Wiedebach, zmarł 14.07.1644 w Gablenz. Był patronem kościoła, który odbudowywał wieś w trakcie wojny trzydziestoletniej, zgodnie z tradycją spoczął w krypcie.
Anna von Wiedebach z domu von Polenz, zmarła w Gablenz, pierwsza żona Joachima. W tym okresie żony właścicieli dóbr rycerskich niemal zawsze spoczywały obok mężów. Joachim upamiętniony był tablicą herbową z inskrypcją łacińską/niemiecką
Balthasar Erdmann von Kottwitz (ur. 1665, zm. 1714), ród Kottwitzów pochodził z Lubska, Balthazar kupił Gablenz w 1708 roku i tam rezydował pod koniec życia, zmarł w Gablenz i pochówek odbył się w kościele. Marianna Eleonora von Kottwitz z domu von Beeß (zm. po 1714), wdowa po Balthazarze, zarządzała majątkiem do lat 20. XVIII wieku.
Upamiętniony barokową tablicą pamiątkową z czarnym tłem i złotymi literami.
W Gablenz spis inwentaryzacyjny wymienia wewnątrz kościoła epitafium herbowe Günthera von Bünau. Obecność epitafium wewnątrz kościoła może oznaczać pochówek w krypcie, ale nie musi. Był on prawdopodobnie krewnym Rudolfa von Bünau z Gassen zarządzającym tymi dobrami.
Hans von Gablenz , opisana jest też najstarsza płyta nagrobna z piaskowca (tzw. Grabstein) znajdującą się wewnątrz kościoła, wmurowana w ścianę prezbiterium, przedstawiającą postać rycerza w zbroi z herbem. Wskazuje to na pochówek w krypcie lub bezpośrednio pod posadzką.
W przeciwieństwie do Jasienia (Gassen), gdzie spoczywały główne linie rodów (starostowie), krypta w Gablenz była miejscem spoczynku lokalnych linii von Wiedebach (przed 1660) oraz inne linie rodowe oraz zarządcy.
Stan zachowania pochówków w krypcie w roku 2008
W roku 2008 odczytałem informacje z 3 tabliczek:
1. TABLICA DUŻA DREWNIANA
Pamięci tego, który za Niemcy swoja ofiarę wojenną złożył
imię nieczytelne, nazwisko: Babiger / Räbiger
uczeń (czeladnik) kołodzieja i 3 syn
„wielkiego” ogrodnika Babigera/ Räbigera ze Świbnej (Zwippendorf).
Umarł śmiercią bohaterską 6 sierpnia 1870 roku pod Saarbrick.
Grenadier 4 kompanii 2-go Brandenburskiego Regimentu nr 12.
W wieku lat 23, 6 miesięcy i 2 dni.
Poświęcone przez jego kochających Rodziców i rodzeństwo.
2. TABLICA POŁAMANA WIĘKSZA
Pamięci tego który za Niemcy swoja ofiarę wojenną złożył
imię i nazwisko nieczytelne
żołnierz regimentu nr 35 ,
zginął 30 sierpnia 1870 roku, w weiku 29 lat, 11 miesięcy.
pozostawił żonę i 2 dzieci w Jabłońcu (Gablenz).
3. TABLICA POŁAMANA MNIEJSZA
Pamięci tego który za Niemcy swoja ofiarę wojenną złożył
imię i nazwisko nieczytelne
Syn … ze Świbnej
Umarł śmiercią bohaterską 6 sierpnia 1870 roku pod Saarbrick.
Grenadier 4 kompanii 2-go Brandenburskiego Regimentu nr 12.
zginął w wieku 22 lat.
tłumaczenie własne S.Górski
Część tablic znalazła opis w art. Ks. Robert Kufel, Tablice memoratywne z krypty kościoła w Jabłońcu (gm. Jasień, pow. Żary), str.197, Lubuskie Materiały Konserwatorskie 2015.
Badania przeprowadzono w 2017.
W krypcie w momencie badań zastano zniszczenia trumien, przemieszane kości wynikające z dawnych penetracji oraz zalegania gruzu i piasku.
Pierwotne wejście do krypty było z zewnątrz, obecnie zamurowane, wejście jest wewnątrz od strony kościoła. Krypta jest pod prawą dobudówką do kościoła. Nad wejściem do krypty zachowała się data 1723. Odnaleziono szczątki potwierdzające, że w krypcie znajdowało się ponad 20 trumien, i szczątki ponad 28 osób, w tym 15 dzieci. W krypcie po uporządkowaniu zostawiono 9 trumien. Kości zostały osuszone, przeprowadzono identyfikacje osobową i antropologiczną. Całości umieszczono w trzech najlepiej zachowanych trumnach i ustawiono po lewej stronie od wejścia do krypty.
Trumna nr 1 - mężczyzna w wieku 17-19 lat. w trumnie odnaleziono sztylet.
Trumna nr 2 - starsze dziecko w wieku 10-12 lat.
Trumna nr 3 - dziecko 18-24 miesiąc.
Trumna nr 4 - mężczyzna w wieku powyżej 55 lat
Trumna nr 5 - mężczyzna w wieku 22-24 lata
Trumna nr 6 - mężczyzna w wieku powyżej 45 lat
Trumna nr 7 - kości zebrane 8 dzieci
Trumna nr 8 i 9 - pozostałe kości ludzkie, w tym kobiety lat 25-30, kobiety w wieku powyżej 55 lat
Dodatkowo przemieszane kości, szczątki co najmniej 8 dzieci w wieku od noworodkowego do ok. 10 lat, w tym 7 dzieci najmłodszych i 1 starsze. Co najmniej 2 osoby w wieku ok. 14-15 lat.
W krypcie znaleziono poza szczątkami ludzkimi i elementami trumien (drewno, trociny służące jako wyściółka),w trumnie nr 1 (młodzieniec) znaleziono sztylet lub bagnet w pochwie z mosiężnymi okuciami i jelcem.
Dodatkowo znajdowały się (zapewne wrzucone po demontażu elementy wyposażenia kościoła tj. dwie duże, zniszczone, złocone rzeźby aniołów z dawnego ołtarza oraz fragmenty kamionki i zniszczone wazony.
Liczne metalowe uchwyty trumienne, skorodowane oraz fragmenty tablic memoratywnych wykonanych na desce.
Zachowały się też fragmenty tkanin, ubiorów oraz zachowane zmumifikowane tkanki miękkie i włosy osób pochowanych.
Zachowały się zdemontowane dębowe drzwi z metalowymi okuciami, dawniej zamykające wejście do krypty.
Krypta po zakończeniu badań została uporządkowana, a szczątki złożono do trzech najlepiej zachowanych trumien.
Opracowano na podstawie informacji antropologicznych z publikacji: Przywracanie pamięci - antropolog w kryptach kościołów w Stargardzie Gubińskim i Jabłońcu, Anna Wrzesińska, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, Jacek Wrzesiński, Rezerwat Archeologiczny Gród w Grzybowie, Lubuskie Materiały Konserwatorskie 2017, str. 59
Dawne wnętrze koscioła z widoczną kamienną chrzcielnicą. (źródło: Die Kunstdenkmäler des Kreises Sorau und der Stadt Forst)
Rzeźba "Pieta" znajdowała się w budynku szkoły przy kościele. (źródło: Die Kunstdenkmäler des Kreises Sorau und der Stadt Forst)